روز گذشته راي گيري در کشور قبيله ها براي انتخاب تنها نامزد رياست جمهوري به پايان رسيد. با اينکه يمن اولين کشور در حوزه انقلاب هاي عربي منطقه است که انتخابات رياست جمهوري در آن برگزار شده است و ظاهرا همه چيز آماده است تا مردم پيروزي را پس از عبدا... صالح جشن بگيرند، اما اين قصه ناگفته هايي دارد.

سه گانه تونس، مصر و يمن

تحولات يمن، مانند تحولات در هر کشور ديگري، مستقل از پيرامونش نيست. اين کشور را مي توان با تونس و مصر، از جهت همراهي نظام هاي سابق شان با سياست‌هاي آمريکا و حاميان منطقه اي اش از جمله عربستان، در يک دسته قرار داد. با اين حال امروز هريک از آنها در مسير متفاوتي قرار گرفته است. در ساده ترين حالت براي بررسي ميزان "تغيير" در هر يک از اين کشورها مي توانيم 2 مولفه را در نظر بگيريم: 1. شخص صاحب قدرت 2. نظام و سيستم حکومتي؛ تونس، اولين صاعقه تحولات منطقه بود. از خودسوزي محمدبوعزيزي تنها 25 روز گذشته بود که زين العابدين بن علي، رئيس جمهور سابق تونس، ابتدا دولت و مجلس را منحل کرد و سپس با کناره گيري از قدرت به عربستان گريخت. حکومت پادشاهي عربستان هنوز هم حاضر نشده است بن علي را به حکومت جديد تونس تحويل بدهد. در اين کشور هر 2 مولفه ذکر شده، همزمان با هم از ميان برداشته شدند. در انقلاب مصر هم مولفه اول تغييرکرد و حسني مبارک به دام دادگاه انقلابي افتاد. با اين حال ارتش مصر توانست تغيير در مولفه دوم را کنترل کند و تاکنون هم حاضر نشده است قدرت را واگذار کند. اما در سومين مورد از سه گانه مذکور، تجربه رويدادهاي تونس و مصر مايه عبرت ديکتاتور يمن شد. او آنقدر در قدرت ماند تا بالاخره توانست مصوبه مصونيت قضايي اش را در پارلمان تصويب کند. بنابراين انقلاب يمن، حداقل تاکنون، نتوانسته است ديکتاتور اين کشور را آنچنان که شايسته اوست مجازات کند. او هرچند از قدرت کناره گرفت، اما دولت پس از خودش را عملا تعيين کرد. عبدربه منصور هادي تنها نامزد انتخابات روز گذشته يمن، معاون سابق عبدا... صالح است. سابقه آشنايي اين دو به حدود 22 سال پيش باز مي گردد. در فاصله سالهاي 1990 تا 1994 عبدا... صالح تلاش کرد تا يمن شمالي و جنوبي را متحد کند و کشور يمن را ايجاد کند. آن زمان منصور هادي 45 ساله، يک نظامي درس خوانده در انگليس و از قبايل جنوب يمن بود. او از استان جنوبي ابيان است. صالح براي پايان دادن به درگيري ها بين يمن جنوبي و شمالي، منصور هادي را برگزيد. او همه ويژگي‌هاي مورد نياز ديکتاتور را داشت: اهل يمن جنوبي، ضعيف و وفادار. حالا بعد از 2 دهه، معتمد هميشگي عبدا... صالح بار ديگر به کمک اش آمده است. بار قبل کمک اش کرد که جنوب را به دست آورد و حالا کمک مي کند تا حيات سياسي او ادامه پيدا کند. بنابراين انقلاب مردمي در يمن در مقايسه با تونس، مصر و حتي ليبي، با تلفات کمتري براي نظام حاکم در اين کشور پيش رفت. عبدا... صالح نه مانند قذافي به مرگ رسيد و نه مانند حسني مبارک گرفتار دادگاه شد. او حتي هنگام ترک کشور وعده داد روزي برگردد و حالا خبرگزاري ها از احتمال جدي بازگشت او به يمن خبر مي دهند.


يمن و توافق هاي قبيله اي

همزمان با بازي هاي سياسي عبدا... صالح، براي اينکه بدانيم آينده يمن چگونه خواهد شد، بايد به گذشته تحولات نگاه کنيم. عبدا... صالح در چارچوب طرح شوراي همکاري خليج فارس قدرت را واگذار کرد. هرچند در اين مورد بايد بنويسيم "شوراي همکاري خليج فارس" و بخوانيم " عربستان سعودي". حدود 3 ماه پيش بالاخره طرح شوراي همکاري براي انتقال قدرت در يمن به امضا رسيد. جالب اينکه معاون وقت رئيس جمهور يمن و رئيس جمهور جديد اين کشور، عبد ربه منصور هادي، اين توافق را به نمايندگي از عبدا... صالح امضا کرد! اما اين توافقنامه طرف هاي ديگري هم داشت. اين موضوعي است که 31 ژانويه 2012 (11 بهمن 90) در يک مقاله دانشگاه تل آويو به آن اشاره شده است. اين مقاله به قبايل الاحمر از رقباي عبدا... صالح اشاره مي کند که شوراي همکاري خليج فارس بالاخره توانست براي ساختن "يمن جديد" با آنها نيز معامله کند. اما 6 ماه پيش وقتي مردم خشمگين در ميدان "التغيير" صنعا تحصن کرده بودند، "صادق الاحمر"، رئيس قبيله "حاشد" يمن، به آنها پيوست. "حاشد" از بزرگترين قبايل کشوري است، که هنوز هم عهد و پيمان هاي قبيله اي نقشي اساسي در تعيين سرنوشت مردمش دارد. عبدا... صالح، رئيس جمهور سابق يمن، از همين قبيله است، آن روز صادق الاحمر وعده داد: «تا زماني که زنده ام اجازه نخواهم داد علي عبدا... صالح به قدرت بازگردد.» اما حالا به نظر مي رسد انقلاب يمن امروز به دست عهد و پيمان هاي قبيله اي افتاده است و کار اين کشور به توافق عربستان با قبايل يمني کشيده است. به اين ترتيب ليگ پادشاهان عرب منطقه توانسته است سفره اي بچيند که سهم هريک از طرف ها تضمين شده باشد.


سناريوهاي مختلف درباره افق تحولات يمن

با اين حال آينده يمن را مي توان در چند حالت متصور شد:


1.ادامه انقلاب يمن در سايه استمرار جنبش هاي مردمي

اگر فرض را بر اين بگذاريم که با وجود جنگ ها و رقابت هاي قبيله اي، اعتراض هاي مردمي محور انقلاب يمن باشد، مردم سهمي در سفره شوراي همکاري خليج فارس به دست نياورده اند. همچنانکه پيش و پس از راي پارلمان يمن براي مصونيت قضايي عبدا... صالح و خانواده اش، تحصن ها و تظاهرات سراسري در اين کشور ادامه داشت. روز گذشته يک عضو دفتر سياسي جنبش الحوثي يمن، انتخابات اخير اين کشور را يک "نمايش کمدي" توصيف کرد و تاکيد کرد که هرکس در انتخابات شرکت کرده است در واقع در امضاي طرح شوراي همکاري خليج فارس درباره يمن شريک شده است. هرچند حوثي هاي يمن نقش تعيين کننده اي در تحولات اين کشور ندارند، اما وجود نظراتي مشابه با نظرات آنها در ميان مردم دور از ذهن نيست. در اين سناريو مردم به تغييرات سطحي اعتراض خواهند کرد و انقلاب نيمه تمام يمن ادامه خواهد يافت.


2.يمن جديد، مهد گروه هاي مسلح

سناريوي ديگري نيز وجود دارد. صاحبان اين نظر بر اين باورند که آينده يمن را جغرافياي قبيله اي اين کشور تعيين مي کند. عربستان سعودي در طرح انتقال قدرت يمن توانست با طرفين دعواي قدرت معامله کند. دولت جديد يمن همان اندازه که وفادار به عبدا... صالح است، خود را مديون ملک عبدا... مي داند. بنابراين دولت منصور هادي، اين کشور را باز هم حياط خلوت رياض نگه خواهد داشت. از سوي ديگر يمن مهد گروه هاي نظامي از جمله القاعده شده است. يمن در شمال خليج عدن، جولانگه دزدان دريايي، قرار دارد و سومالي در جنوب اين خليج. گزارش هاي متعدد حاکي از رفت و آمد پرشمار گروه هاي نظامي بين شمال سومالي و جنوب يمن است. دقيقا همان منطقه‌اي که دولت مرکزي يمن تسلط چنداني بر آن ندارد. گفته مي شود در اين کشور حدود 50 ميليون قبضه سلاح وجود دارد به گونه اي که مي توان گفت هر قبيله يمن داراي زرادخانه اي مخصوص به خودش است. از سوي ديگر سلفي هاي يمن در سال هاي گذشته مورد حمايت جدي عربستان بوده اند. حوزه نفوذ اين گروه در يمن نيز، مانند مصر، سوريه، اردن، کويت، بحرين و...، در حال گسترش است. بنابراين آنها بازوي ديگري براي شيوخ سلفي عربستان خواهند بود. عربستان همچنين القاعده يمن را حمايت مي کند تا در وقت مقتضي بتواند از حضور آنها در منطقه بهره بگيرد. رياض همچنين مانند گذشته تلاشش را براي سرکوب شيعيان شمال يمن ادامه خواهد داد.

اين سناريو با اخبار رسيده از يمن و تحليل هاي کنوني بيشتر سازگار است. روز گذشته يک سايت يمني مدعي شد که عبدا... صالح به کشور بازگشته است تا انتقام خود را از صادق الاحمر و ديگر رقباي قبيله اي اش بگيرد. ترجيع بند اغلب تحليل هاي بين المللي درباره آينده يمن، منازعات گروه هاي مسلح است که در بيابان هاي اين کشور، جهان را از چشم تفنگ هايشان نظاره خواهند کرد.

لینک در یادداشت روز روزنامه خراسان//